Showing posts with label Bhima Koregaon. Show all posts
Showing posts with label Bhima Koregaon. Show all posts

January 01, 2019

મહાર રેજિમેન્ટ : શૌર્ય ગાથા નો અમર ઇતિહાસ

By Kiritkumar Manjulaben Vitthalbhai



મહાર રેજિમેન્ટ એ ભારતીય ભૂમિસેનાની પાયદળ રેજિમેન્ટ છે. તે શરુઆતમાં મહાર સમુદાયના જ સૈનિકોને ભરતી કરવા માટે ઉભી કરાઈ હતી. પરંતુ, કાળક્રમે વિસ્તાર થતાં તેમાં સૈનિકો સમગ્ર ભારતમાંથી લેવામાં આવે છે.

શિવાજી અને મરાઠા સામ્રાજ્ય હેઠળ

મહાર સૈનિકોને મરાઠી રાજા શિવાજી દ્વારા સ્કાઉટ્ અને દુર્ગપાળ તરીકે ભરતી કરતા હતા. આ જ પરંપરા અનુસરી અને અંગ્રેજોએ પણ તેમને મોટી સંખ્યામાં તેમની સેનામાં લીધા. એક સમયે તેઓ બોમ્બે સેનાના ૧૬% સંખ્યાબળ ધરાવતા હતા. અંગ્રેજો મહાર સૈનિકોને તેમની વીરતા અને વફાદારી માટે ભરતી કરતા હતા અને તેનો મરાઠા સામેના યુદ્ધમાં વિશ્વાસપાત્ર સાબિત થયા હતા. કોરેગાંવની લડાઈમાં સંખ્યાબળની દ્રષ્ટિએ ચડિયાતા પેશ્વા બાજી રાવ બીજાના સૈન્યને મુખ્યત્વે મહાર સૈનિકો ધરાવતી અંગ્રેજ સેનાએ હરાવી દીધા હતા. આ લડાઈના સ્મારક તરીકે કોરેગાંવ સ્તંભ ઉભો કરાયો હતો જે સ્વતંત્રતા સુધી રેજિમેન્ટના ચિહ્ન તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. ૧૮૫૭ના વિપ્લવ દરમિયાન બે પલટણોએ બળવો કર્યો હતો.



માર્શલ સમુદાયનો સિદ્ધાંત અને વિસર્જન

બળવા બાદ ભારતીય સેનાના અંગ્રેજ અફસરો અને ખાસ કરીને અફઘાન યુદ્ધમાં ભાગ લઈ ચુકેલા અફસરોએ માર્શલ સમુદાયના સિદ્ધાંતને પ્રચલિત કર્યો. સિદ્ધાંત અનુસાર ભારતીયોમાંના કેટલાક સમુદાય કુદરતી રીતે જ લડાયક વૃત્તિ ધરાવતા હતા અને અન્ય કરતાં તેઓ યુદ્ધ માટે વધુ આદર્શ હતા. આ સિદ્ધાંતને આધારે ભારતીય સેનાનું કાળક્રમે પંજાબીકરણ કરવામાં આવ્યું અને અન્ય સમુદાયોને દૂર કરવામાં આવ્યા. ૧૮૯૨માં ભારતીય સેનાની ગોઠવણી સમુદાયને આધારે કરવામાં આવી અને આમાંથી મહાર સમુદાયને બાકાત રાખવામાં આવ્યો. મહાર સહિત અન્ય કેટલાક સમુદાયમાંથી સૈનિકોની ભરતી બંધ કરવાની જાહેરસૂચના બહાર પાડવામાં આવી. આ સમયે સેનામાં આશરે ૧૦૪ અફસરો અને અનેક સૈનિકો મહાર સમુદાયના હતા તેમને છૂટા કરવામાં આવ્યા. આ ઘટનાને મહાર સમુદાય દ્વારા અંગ્રેજ સરકારનો વિશ્વાસઘાત તરીકે ગણવામાં આવ્યો.



૧૮૯૨-૧૯૪૧

મહાર સૈનિકોના વિસર્જન બાદ સમુદાયના અનેક નેતાઓ દ્વારા સેનામાં ભરતીમાં છૂટ આપવા સરકારને અરજીઓ કરાઈ. જેમાં ૧૮૯૪માં ગોપાલ બાબા વાલાંગકર અને ૧૯૦૪માં શિવરામ જાનબા કામ્બલે નામના ભૂતપૂર્વ સૈનિક હતા. આ અરજીઓને રાજકારણી અને સમાજ સુધારક ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે એ સૈદ્ધાંતિક ટેકો આપ્યો કારણ કે તેઓ પણ માર્શલ સમુદાય સિદ્ધાંતના વિરોધિ હતા. તે અરજીઓને કોંગ્રેસનો પણ ટેકો મળ્યો કારણ કે તે પણ ભારતીય સૈન્યની ભરતીના નિયમોની વિરુદ્ધ હતી.

સૈન્યની ભરતી નીતિઓ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત ૧૯૧૪ સુધી ન બદલાઈ. યુદ્ધના કારણે સરકારને આમાં ફેરફાર કરવા ફરજ પડી અને મહાર સમુદાયને અંતે સેનામાં ભરતી થવા છૂટ મળી. જૂન ૧૯૧૭માં એક પલટણ ઉભી કરવામાં આવી. જોકે યુદ્ધમાં તેને કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવાનો અવસર ન મળ્યો. ૧૯૨૦માં તેને પંજાબ રેજિમેન્ટની પલટણમાં વિલિન કરવામાં આવી અને પલટણને વિખેરી નાખવામાં આવી.

યુદ્ધો વચ્ચેના ગાળામાં સરકારને ભરતી માટે મનાવવાના પ્રયત્નો અનેકગણા વધારવામાં આવ્યા અને તેના એક આધાર તરીકે ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર પણ આગળ આવ્યા. જેમના પિતા સુબેદાર મેજર રામજી માલોજી સકપાલ અંગ્રેજ ભારતીય સેનામાં સૈનિક હતા. જોકે સેનામાં ફેરફાર કરવાનો મૂળ પ્રસ્તાવ ૧૯૩૦નો હતો પરંતુ વૈશ્વિક આર્થિક મંદીને કારણે તેને પડતો મૂકવામાં આવ્યો. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધને કારણે સરકારને ફરી એક વખત ભરતી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરવાની ફરજ પડી.



મહાર રેજિમેન્ટ ઉભી કરાઈ

જુલાઈ ૧૯૪૧માં ડૉ. આંબેડકરને રક્ષા સલાહકાર સમિતિમાં નિમવામાં આવ્યા. આ નિયુક્તિનો લાભ લઈ અને તેમણે સૈન્ય ઉપર મહાર રેજિમેન્ટ ઉભી કરવા દબાણ કર્યું. આ દબાણને કારણે ઓક્ટોબર ૧૯૪૧માં બેલગામ ખાતે ૧લી પલટણ ઉભી કરવામાં આવી. જૂન ૧૯૪૨માં કામ્ટી ખાતે ૨જી પલટણ ઉભી કરાઈ. તે જ વર્ષે ૩જી અને ૨૫મી પલટણ પણ ઉભી કરાઈ. યુદ્ધ દરમિયાન ૧લી અને ૩જી પલટણ સરહદી પ્રાંતમાં તૈનાત હતી. તેને આંતરિક સુરક્ષાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. ૨જી અને ૨૫મી પલટણ પણ આંતરિક સુરક્ષામાં તૈનાત હતી. ૨જી પલટણને બર્મા ખાતે લડવાનો મોકો મળ્યો હતો અને તેણે પાંચ સૈનિકો ગુમાવ્યા અને એક અફસરને સન્માનનીય ઉલ્લેખ અપાયો હતો. યુદ્ધ બાદ તેણે ઈરાક ખાતે પણ ફરજ બજાવી હતી. ૧૯૪૬માં ૨૫મી પલટણનું વિસર્જન કરાયું અને તેના સૈનિકો અને અફસરોને અન્ય ત્રણ પલટણોમાં વિલિન કરી દેવાયા. ઓક્ટોબર ૧૯૪૬માં તેનું રેજિમેન્ટનું મુખ્યાલય કામ્ટી ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું.



બોર્ડર સ્કાઉટ્

બોર્ડર સ્કાઉટ્સએ પૂર્વ પંજાબના સરહદી ગામોના લોકોએ ઉભી કરેલા હંગામી સેના દળ હતા. તેમાં હાલના પંજાબ, હરિયાણા અને હિમાચલ પ્રદેશમાંથી લોકો ભરતી કરાયા હતા. તેમાં વિવિધ સમુદાયના લોકોનો સમાગમ હતો અને ભારતીય સેના પ્રમાણેના કોઈ ધારા ધોરણો નહોતાં. ભાગલા દરમિયાન તેમણે સરહદના ગામોને હુમલાઓથી બચાવવા મહત્ત્વપૂર્ણ રક્ષણ આપ્યું હતું. ૧૯૪૮માં તેમને પૂર્વ પંજાબ સરહદી સ્કાઉટ્સ એવા નામ હેઠળ કાયમી કરાયા અને પંજાબ હથિયારી પોલીસ સાથે ફરજ સોંપાઈ. ૧૯૫૧માં તેમને બોર્ડર સ્કાઉટ્સ નામ આપી અને ૧લી, ૨જી અને ૩જી પલટણમાં સુવ્યવસ્થિત ગોઠવવામાં આવ્યા. તેમાં ઉત્તર ભારતના વિવિધ સમુદાયોમાંથી સૈનિકોની ભરતી કરવામાં આવી. ૧૯૫૬માં આ ત્રણ પલટણો મહાર રેજિમેન્ટ સાથે ૪થી, ૫મી અને ૬ઠી પલટણ તરીકે વિલિન કરવામાં આવી. આ પરથી રેજિમેન્ટને તેનો વિવિધ સમુદાયમાંથી ભરતી કરવાનો વારસો મળ્યો. આજે પણ આ ત્રણ પલટણો પોતાને મહાર રેજિમેન્ટ (બોર્ડર) એવા નામથી ઓળખાવે છે. 

January 05, 2018

काठीयावाड , वोकर करार और भीमा कोरेगांव

By Vijay Makwana  || 1 August 2017 at 23:25



काठीयावाड , वोकर करार और भीमा कोरेगांव

19 दिसंबर 1803 को चीतळ , जेतपुर, मेंदरडा और कुंडला के काठी दरबारो ने अंग्रेजी हुकुमत के कर्नल वोकर को पत्र लीख कर सौराष्ट्र मे गायकवाडी-पेश्वाओ से वो लोग कैसे तंग आ चुके है वो बताया और उनसे अनुरोध किया की वे सौराष्ट्र को अंग्रेजी हुकुमत के हाथो मे लेकर उनको पेश्वाओ के राज से छुडाए. उस के बाद 30 दिसंबर 1803 के रोज जोडिया के दरबार और फिर मोरबी के राजवी जयोजी जाडेजा ने , ध्रोळ-खीरसरा के दरबार ने और 26 मई 1807 को लाठी के राजवी सुरसींहजी तख्त सींहजी गोहील (कलापी) ने पत्र लिख कर अंग्रेजो से मदद की गुहार लगाई थी. उसके प्रत्युत्तर मे मुंबई सरकार ने कहा की, "सौराष्ट्र के तालुकदार अगर अंग्रेजी शाशन की शरण मे आने के लिए नीवेदन कर रहे है,  वो हमारे लिए हकारात्मक होते हुए भी उस की ठीक तरीके से जांच कर ले, और ब्रीटीश सरकार को अगर कोइ राज्य बीना कुछ खामीयाजा भुगते मिल रहा हो तो वह खुशी की बात है."

और उसी साल सन 1807 को सौराष्ट्र मे अंग्रेज हुकुमत की स्थापना हुई. काठीयावाड और अंग्रेजो के बीच वोकर करार थया.



अब दलितो की बात करते है, भीमा कोरेगांव का युद्ध अंग्रेज सल्तनत को और मजबुत करती है. कैसे? 500 महार योद्धा 28000 पेश्वाओ को शर्मजनक पराजय देते है वो घट्ना पेश्वा के दिमाग मे डर बिठा देती है. और ठीक पांच महीने बाद पेश्वा अंग्रेस सल्तनत के शरण मे आ जाता है. सन1818 तक पेश्वा का लश्कर गायकवाडी लश्कर के साथ मीलकर जुनागढ, जामनगर, भावनगर के पास से लगान वसुलते थे. पेश्वाओ ने पराजय स्वीकार कर लिया था अब सिर्फ गायकवाड फौज के  उपर ही लश्करी कार्यवाही करनी बची थी. 1818 मे पेश्वाओ के सामने लडी थी वो महार बटालीयन को 1820 मे बेटल ओफ काठीयावाड से जाना जाता युद्ध लडने के लिए काठीयावाड बुलाया गया. 1821 का साल पुरा होते होते पुरे गुजरात पर अंग्रेजो का कबजा स्थापीत हो चुका था. और ये सब वो विर महार योद्धाओ की वजह से था जो अपने आत्म सम्मन के लिए लड रहे थे. जीन योद्धाओ की कदर और मानव होने का हक भी उन पेश्वाओ ने नही दिया थी.



सोर्स : -
गुजराती पुस्तक સૌરાષ્ટ્ર નો ઇતિહાસ (1807-1947) लेखक एस वी जानी, सौराष्ट्र युनीवर्सीटी के इतिहास विभाग के मुख्य प्रोफेसर.



- कर्नल वोकर ने मोरबी के पास "घुंटु" गांव मे अपना प्रथम दरबार लगाया, उस मे 21 रजवाडे हाजीर रहे और बाकी के लोगो ने प्रशंसापत्र लीखे.

- 1818 अंग्रेजो के सामने पेश्वाओ की पराजय हुई और पेश्वाई का अंत हुआ.



-कर्नल वोकर को मुंबई सरकार की मंजुरी मीली


- अन्य पत्रो का उल्लेख


- महार रेजीमेंट 1826 तक बेटल ओफ काठीयावाड लडी थी. उस युद्द मे वो काठीओ, दरबारो, गायकवाड, नवाब और जाफराबाद के हबसीओ से लडे थे.





January 04, 2018

પ્રોફેસર આનંદ તેલટુંબડે ના "ધ વાયર" મા લખાયેલ લેખ પર પ્રત્યુત્તર

By Rushang Borisa   || 3 January 2018



પ્રોફેસર આનંદ તેલટુંબડે એ ભીમા કોરેગાંવ ના ઇતિહાસ ઉપર વિશ્લેષણાત્મક લેખ લખ્યો હતો.

તેના મુખ્ય મુદ્દાઓ જાણીયે:-

૧) ભીમા કોરેગાંવની લડાઈ ને લઈને મહારોનો અભિગમ ખોટો છે.
૨) ભીમા કોરેગાંવની લડાઈમાં કોઈ જ્ઞાતિનું કે શોષણનું પાસું હતું નહીં.
૩) ભીમા કોરેગાંવની લડાઈમાં મહારોએ આર્થિક ફાયદા માટે બ્રિટિશર્સની મદદ કરી હતી.
૪ ) લડાઈ માત્ર ૨ સત્તાબળો વચ્ચેની હતી જેમાં મહારોએ માત્ર સૈનિકોનો રોલ ભજવ્યો.
૫) આંબેડકરે વ્યૂહાત્મકપણે આ લડાઈ વિષે ભ્રામક વાતો ઉમેરી તેમાં જ્ઞાતિનું તત્વ ઉમેર્યું; જે જુઠાણું હતું.
૬ ) દલિતોએ હવે વાસ્તવિકતા સ્વીકારવી પડશે કે ભીમા કોરેગાંવમાં જ્ઞાતિનું ગુમાન કરવા જેવું કઈ નથી; તે માત્ર ખોટો ઇતિહાસ હોય દલિતો જુઠા પ્રચારનો ભોગ બનેલ છે.
૭) આર્ટિકલના મૂળમાં પ્રોફેસર એવું કહે છે કે આવી જયંતિ ઉજવવી એ આઇડેન્ટિટી પોલિટિક્સ છે; જેના તથ્યો કવોસીં-હિસ્ટોરિકલ હોય દલિતોએ બિનજરૂરી અભિગમ ત્યજી વાસ્તવિક મુદ્દાઓ ઉપર સંઘર્ષ કરવો જોઈએ.

આનંદે બીજા જે પણ તર્કો આપેલ હોય છતાં મૂળ તેઓ એવું કહેવા માગે છે કે પેશ્વાઓની હારને લીધે મહારોએ બહાદુરીનું ગુમાન કરવાની જરૂર નથી; કારણ કે લડાઈમાં કોઈ કાસ્ટ ફેક્ટર જ નહતું.( મહારો જુઠા ઇતિહાસની ઉજવણી કરે છે.)

આનંદની રજૂઆત સાચી હોય કે કેમ; પણ આનંદ જે કહે છે કે મહારોએ કઈ જ્ઞાતિ શોષણને લીધે પેશ્વા વિરુદ્ધ હથિયાર ઉપાડ્યા નહતા તેની સાથે સહમત ના થઇ શકાય. પેશ્વા બ્રાહ્મણોનું શાશન શુદ્રો-દલિતો માટે અન્યાયી જ હતું તેના તો સ્પષ્ટ ઐતિહાસિક પુરાવા છે જ ! આ તથ્ય વિષે કેમ આનંદ ચૂપ રહ્યા? દલિતોને બાજુ પૂર રાખીયે ;પણ આ બ્રાહ્મણોએ તો રાજા શિવાજી ને નીચા દેખાડવાનું પણ ક્યાં બાકી રાખ્યું હતું? હવે જયારે આવા જાતિવાદી બ્રાહ્મણોનું શાશન આવે તો સહજ છે કે દલિતો ઉપર અત્યાચાર થવાના જ. વિચિત્ર એ જણાય છે કે આનંદ અંતમાં ખુદ કબૂલે છે કે પેશ્વાઈ શાશન ખોટું હતું. તો આનંદ એ કેમના ભૂલી ગયા કે આ અન્યાયી પેશ્વાઇનો સીધો ભોગ સ્વાભાવિક રીતે દલિતો જ બનવાના? જો કોઈ શાશનમાં શાષક પક્ષ કટ્ટર હિન્દુત્વ હોય તો સીધું છે કે તેઓ કટ્ટર જાતિવાદી હોય દલિતો ઉપર જાતજાતના અન્યાયી કાયદાઓ થોપવાના. ચાલો, આંબેડકરે વાર્તાઓ બનાવી તે વાત ૨ મિનિટ માટે માની પણ લઈએ; છતાં હિન્દૂ ઉચ્ચ જ્ઞાતિઓના અત્યાચારોના ઘણા બનાવો અંગ્રેજો આવ્યા ત્યારે બાદ પણ ચાલુ જ રહ્યા. તેનું રિપોર્ટિંગ પણ સામયિકો/પાત્રોમાં અધિકૃત રીતે થતું આવ્યું હતું. જો અંગ્રેજો બાદ પણ દલિતો ઉપર અત્યાચાર ચાલુ હતા; તો વિચારો તેમના પહેલા શું સ્થિતિ હશે? એટલે કે આંબેડરે જે કહ્યું કે પેશ્વાઓના રાજમાં મહારો ઉપર અત્યાચારો થતા હતા તે કોઈ ગપ્પુ ના હોય શકે.

આનંદ કહે છે કે મહારોના પક્ષે કોઈ અધિકૃત ઇતિહાસ નથી. પણ ભાઈ મારા, સદીઓથી ઇતિહાસની દોર તો બ્રાહ્મણવાદીઓના હાથમાં જ રહી છે. એટલે જ તો દલિતો ને જવા દ્યો; આદિવાસીઓનો પણ ક્યાં કોઈ અધિકૃત ઇતિહાસ છે? શું લેખિત ઇતિહાસ ના હોવા એનો મતલબ એમ કે બધું ખોટું જ રહ્યું?

મહારોએ બ્રિટિશરોને સાથ આપ્યો તેનું કારણ આનંદ આર્થિક હિત જણાવે છે.પણ તે એક માત્ર કારણ ન હોય શકે. મહારો પાસે તેથી પણ વિશેષ કારણ હોવું રહ્યું ; તેથી જ તેઓ અસાધારણ ઝનૂનથી પેશ્વાની સેનાએ સામે લડ્યા. નક્કી આ કારણ શોષણ સામેનો પ્રતિકાર હોવો રહ્યો.

આનંદ એવું પણ કહે છે કે લડાઈમાં કોઈ કાસ્ટ ફેક્ટર નથી. તેથી પણ આગળ તેઓ કહે છે કે અંગ્રેજો આવ્યા તે પૂર્વે દેશમાં જાતિવાદ સામે અવાઝ ઠ્યા નહતા; કારણ કે અંગ્રેજો આવ્યા બાદ દલિતોમાં શિક્ષણનો ફેલાવો થયો અને તેના ફળરૂપે દલિતોએ જાતિવાદ સામે આંદોલનો કર્યા.

આનંદ કહે છે કે અંગ્રેજો પૂર્વે દેશમાં જ્ઞાતિનો સ્વીકાર સમાજના દરેક સમૂહમાં હતો. એટલે કે સૌ પોતાની મરજીથી રાજીખુશી જ્ઞાતિગત કામો કરતા હતા.આનંદના આ તર્ક ને શિવાજી જ બુઠું સાબિત કરે છે. જો મહારોને પોતાના જ્ઞાતિગત કાર્યથી ખુશ હતા તો પછી શા માટે તેમને અંગ્રેજો સામે સૈન્યમાં કાયમી ભરતીની અપીલ કરી હશે? મહારો યુદ્ધ બાદ પણ સૈન્યમાં કાયમી પદ મેળવવા માંગતા હતા શું એ સ્પષ્ટ સંકેત નથી કે દલિતોમાં જ્ઞાતિગત કાર્યોને લીધે અસંતોષ હતો જ? સમગ્ર આર્ટિકલમાં આ મુદ્દો મને વધુ ખૂંચ્યો કે કેવી રીતે પ્રોફેસર આનંદ પોતાના વિશ્લેષણમાં થાપ ખાય શકે?

પ્રોફેસર મુજબ બ્રિટિશરોને અલગ-અલગ લડાઈમાં અલગ-અલગ સ્થાનિક સમૂહોએ મદદ કરી હતી; જેમાં મહાર સિવાય પરૈયા (એક સમયની તમિલ અછૂત જ્ઞાતિ) પણ મદદ કરી હતી.પણ અહીં ભીમા કોરેગાંવની લડાય માં શહીદોનું સ્મારક એ એક પ્રેરક બળ છે ; જેવું પરૈયા કે બીજા કિસ્સાઓમાં નહીં હોય.

બ્રિટિશર્સ વિરુદ્ધ પેશ્વા ની ભીમા કોરેગાંવની લડાય માં ચાહે જેટલા પણ પરિબળો સામેલ હોય; પણ મહારો માત્ર આર્થિક લાભ ખાતર મદદ કરે તે સંપૂર્ણ હકીકત ના હોય શકે. મહારો ચોક્કસ પોતાનું શાપિત જીવનધોરણ સુધારવા માટે જોડાયા હશે તે પણ મુખ્ય કારણ હોવું રહ્યું.

અહીં અટકીએ.

વેલ, આનંદનો લેખ એવું જણાવે છે કે પેશ્વાનું કુલ લશ્કર ૨૮૦૦૦ બળનું હતું જેમાં, આશરે ૨૦૦૦ જેટલા સૈનિકોએ ભીમા કોરેગાંવની લડાય લડી હતી. જયારે બ્રિટિશરોનું લશ્કર ૮૦૦ બળ નું હતું જેમાં મહારોની સંખ્યા આશરે ૫૦૦ જેટલી હતી. વળી, ૪૮ શહીદોની યાદીમાં ૨૨ મહાર હતા.

May 03, 2017

કાઠિયાવાડ, વોકર કરાર અને ભીમાકોરેગાઁવ : વિજય મકવાણા

By Vijay Makwana  || January 1, 2017 



કાઠિયાવાડ, વોકર કરાર અને ભીમાકોરેગાઁવ!!


છેલ્લે હમણાં પ્લાસી યુદ્ધ વિશે ઐતિહાસિક માહિતી આપતી પોસ્ટ કરી. તેમાં મેં જણાવેલ કે, ભારતના લોકો કંપની/બ્રીટીશ સરકાર બને તે માટે વધુ ઉત્સુક હતાં. માનવતાવાદી, ન્યાયપ્રિય શાસકો કોને ન ગમે?? આજે વધું એક સબૂત!


19 ડિસેમ્બર 1803ના રોજ ચિતળ, જેતપૂર, મેંદરડા, અને કુંડલાના કાઠી દરબારોએ અંગ્રેજી હકુમતના કર્નલ વોકરને પત્ર લખી સૌરાષ્ટ્રમાં ગાયકવાડી-પેશવાનો ત્રાસ છે તેવું જણાવી સૌરાષ્ટ્રની સતા અંગ્રેજી હકુમતના હાથમાં લેવા વિનંતી કરી હતી. ત્યારબાદ 30 ડિસેમ્બર 1803ના રોજ જોડીયાના દરબારે, પછી મોરબીના રાજવી જીયોજી જાડેજાએ, ધ્રોળ-ખીરસરાના દરબારે, અને 26મી મે 1807ના રોજ લાઠીના રાજવી કલાપીના પુર્વજોએ પણ પત્ર લખી અંગ્રેજો પાસે મદદની માંગણી કરી હતી. કર્નલ વોકરે આ તમામ પત્રો મુંબઈ સરકારને મોકલી તેમનું માર્ગદર્શન માંગ્યું. જવાબમાં મુંબઈ સરકારે જણાવ્યું કે, '' સૌરાષ્ટ્ર ના તાલુકદારો અંગ્રેજી રાજના તાબા હેઠળ આવવા વિનંતી કરે છે, તે આપણને મનગમતું હોય. તો પણ તેના બધાં પાસા તપાસી જવા, બ્રીટીશ સરકાર ને કોઇ મુલ્ક વિના વિઘ્ને મુફતમાં મળતો હોય તો તે ખુશીની વાત છે''


અને તે જ વર્ષે 1807માં સૌરાષ્ટ્ર માં અગ્રેજ હકુમતની સ્થાપના થઇ! કાઠિયાવાડ અને અંગ્રેજી હકુમત વચ્ચે વોકર કરાર થયાં!


હવે વાત દલિતોની! ભીમાકોરેગાઁવની લડાઇ સૌરાષ્ટ્ર માં અંગ્રેજી હકુમતને વધું મજબૂત કરે છે. કેવી રીતે? 500 મહાર સૈનિકો 28000 પેશવાઓને નામોશીભરી હાર આપે છે. તે ઘટના બાજીરાવ પેશવાના દિમાગમાં ડર બેસાડી દે છે. બરાબર પાંચ માસ પછી પેશવા અંગ્રેજી હકુમતને શરણે થાય છે. 1818 સુધી પેશવાનું લશ્કર ગાયકવાડી લશ્કર સાથે મળી જુનાગઢ, જામનગર, ભાવનગર પાસે ખંડણી ઉઘરાવતાં. અંગ્રેજોની શરણાગતિ સ્વીકારતાં અંગ્રેજો માટે ગાયકવાડી ફોજ સામે જ કાર્યવાહી કરવાની બચી. 1818માં પેશવાઓ સામે લડેલી 'મહાર બટાલિયન' ને 1820માં 'બેટલ ઓફ કાઠિયાવાડ' લડવા બોલાવવામાં આવી. 1821નું વર્ષ પુરું થતાં સુધીમાં સમગ્ર ગુજરાત પર અંગ્રેજોનો કબજો સ્થપાયો. થેંક્સ ટુ મહાર!


-વિજય મકવાણા